Bài 5.312 phút đọc

else if

Sau bài này bạn sẽ làm được

Viết chuỗi else if cho bài toán phân loại
Giải thích vì sao thứ tự điều kiện quyết định kết quả
Nhận ra lỗi sắp xếp điều kiện sai chiều

Khi cần phân loại một giá trị vào nhiều nhóm, chuỗi else if là công cụ tự nhiên nhất. Nhưng nó có một đặc tính mà nếu không nắm sẽ dẫn tới kết quả sai hoàn toàn: thứ tự các điều kiện quyết định kết quả.

#Cú pháp

xep-loai.c

#include <stdio.h>

int main(void)
{
    double diem = 7.5;

    if (diem >= 8.5) {
        printf("Giỏi\n");
    } else if (diem >= 7.0) {
        printf("Khá\n");
    } else if (diem >= 5.0) {
        printf("Trung bình\n");
    } else {
        printf("Yếu\n");
    }

    return 0;
}

else if không phải từ khóa riêng

C không có từ khóa elseif. Cấu trúc trên thật ra là một chuỗi if lồng nhau trong nhánh else, chỉ khác cách thụt lề:

if (diem >= 8.5) {
    printf("Giỏi\n");
} else {
    if (diem >= 7.0) {
        printf("Khá\n");
    } else {
        if (diem >= 5.0) {
            printf("Trung bình\n");
        } else {
            printf("Yếu\n");
        }
    }
}

Hai cách viết hoàn toàn tương đương, nhưng cách đầu dễ đọc hơn nhiều khi có nhiều nhánh. Quy ước viết else if trên cùng một dòng là chuẩn mực trong C.

#Luồng chạy

Các điều kiện được kiểm tra lần lượt từ trên xuống. Gặp nhánh đúng đầu tiên là dừng, không xét tiếp.

Hai tính chất quan trọng của cấu trúc này:

Chỉ đúng một nhánh chạy. Ngay khi tìm được điều kiện đúng đầu tiên, các điều kiện còn lại không được kiểm tra nữa.
Có thể không nhánh nào chạy, nếu mọi điều kiện đều sai và không có nhánh else cuối.

Tính chất thứ nhất giúp bạn viết điều kiện gọn hơn. Ở nhánh diem >= 7.0, bạn không cần viết thêm && diem < 8.5, vì nếu điểm lớn hơn hoặc bằng 8,5 thì luồng đã dừng ở nhánh trước rồi.

Thừa và dễ sai

if (diem >= 8.5) {
    printf("Giỏi\n");
} else if (diem >= 7.0 && diem < 8.5) {
    printf("Khá\n");
} else if (diem >= 5.0 && diem < 7.0) {
    printf("Trung bình\n");
}

/* Điều kiện dư thừa. Tệ hơn, khi sửa ngưỡng 8.5
   bạn phải nhớ sửa ở HAI chỗ. */

Gọn và đúng

if (diem >= 8.5) {
    printf("Giỏi\n");
} else if (diem >= 7.0) {
    printf("Khá\n");
} else if (diem >= 5.0) {
    printf("Trung bình\n");
}

/* Mỗi ngưỡng chỉ xuất hiện một lần. */

#Thứ tự quyết định tất cả

Vì luồng dừng ở nhánh đúng đầu tiên, sắp xếp điều kiện sai thứ tự sẽ làm chương trình chạy sai mà không có cảnh báo nào.

Không nên

if (diem >= 5.0) {
    printf("Trung bình\n");
} else if (diem >= 7.0) {
    printf("Khá\n");        /* KHÔNG BAO GIỜ chạy */
} else if (diem >= 8.5) {
    printf("Giỏi\n");       /* KHÔNG BAO GIỜ chạy */
}

/* Điểm 9.0 thỏa mãn ngay điều kiện đầu tiên
   nên được xếp loại Trung bình. */

Nên

if (diem >= 8.5) {
    printf("Giỏi\n");
} else if (diem >= 7.0) {
    printf("Khá\n");
} else if (diem >= 5.0) {
    printf("Trung bình\n");
}

/* Điều kiện chặt nhất đứng trước. */

Quy tắc sắp xếp

Với các ngưỡng theo chiều tăng dần, hãy đặt điều kiện chặt nhất lên trước. Với dấu lớn hơn thì đó là ngưỡng cao nhất. Với dấu nhỏ hơn thì ngược lại, ngưỡng thấp nhất đứng trước.

/* Dùng dấu nhỏ hơn thì thứ tự đảo lại */
if (diem < 5.0) {
    printf("Yếu\n");
} else if (diem < 7.0) {
    printf("Trung bình\n");
} else if (diem < 8.5) {
    printf("Khá\n");
} else {
    printf("Giỏi\n");
}

Cách kiểm thử để bắt lỗi thứ tự

Lỗi sắp xếp sai thứ tự rất khó nhìn ra khi đọc mã. Cách chắc chắn nhất là kiểm thử với giá trị biên của từng khoảng, tức là ngay tại ngưỡng và ngay dưới ngưỡng.

double test[] = {10.0, 8.5, 8.49, 7.0, 6.99, 5.0, 4.99, 0.0};

for (size_t i = 0; i < sizeof test / sizeof test[0]; ++i) {
    printf("%.2f -> ", test[i]);
    xep_loai(test[i]);
}

#Nhánh else cuối cùng

Nhánh else cuối không bắt buộc, nhưng thiếu nó thì có giá trị không rơi vào nhánh nào cả.

double diem = -5.0;   /* dữ liệu sai */

if (diem >= 8.5) {
    printf("Giỏi\n");
} else if (diem >= 7.0) {
    printf("Khá\n");
} else if (diem >= 5.0) {
    printf("Trung bình\n");
}

/* Không in gì cả. Người dùng không biết chuyện gì đã xảy ra. */

Luôn có nhánh else cuối để bắt trường hợp còn lại

if (diem < 0.0 || diem > 10.0) {
    fprintf(stderr, "Điểm không hợp lệ: %.2f\n", diem);

    return -1;
}

if (diem >= 8.5) {
    printf("Giỏi\n");
} else if (diem >= 7.0) {
    printf("Khá\n");
} else if (diem >= 5.0) {
    printf("Trung bình\n");
} else {
    printf("Yếu\n");
}

Ở đây có hai lớp bảo vệ: kiểm tra tính hợp lệ trước, rồi mới phân loại. Nhánh else cuối bắt trọn mọi giá trị còn lại.

Khi nào nên chuyển sang switch

Nếu mọi điều kiện đều là so sánh bằng với một hằng số nguyên, thì switch ở bài 5.5 vừa dễ đọc hơn vừa có thể nhanh hơn.

/* Nên dùng switch */
if (lua_chon == 1) { }
else if (lua_chon == 2) { }
else if (lua_chon == 3) { }

/* Phải dùng else if, vì switch không so sánh khoảng được */
if (diem >= 8.5) { }
else if (diem >= 7.0) { }

Tự làm thử

Viết hàm xếp loại học lực theo bốn mức, kiểm thử với đầy đủ giá trị biên.
Cố tình sắp xếp sai thứ tự điều kiện, chạy thử với điểm 9.0 và quan sát kết quả.
Viết lại hàm xếp loại dùng dấu nhỏ hơn thay vì dấu lớn hơn, chú ý đảo thứ tự.
Viết chương trình phân loại chỉ số khối cơ thể theo năm mức, có kiểm tra dữ liệu đầu vào hợp lệ.
Nhập một ký tự, phân loại thành chữ hoa, chữ thường, chữ số, khoảng trắng hoặc ký tự khác. Dùng else if.
Viết chương trình tính tiền điện theo bậc thang, mỗi bậc một đơn giá khác nhau.

Trình chấm điểm tự động sẽ được bổ sung ở giai đoạn sau. Hiện tại bạn tự chạy thử trên máy.

Tóm tắt

else if không phải từ khóa riêng, nó là if lồng trong else với cách thụt lề gọn hơn.
Luồng dừng ở nhánh đúng đầu tiên, nên không cần viết điều kiện chặn hai đầu.
Thứ tự điều kiện quyết định kết quả. Điều kiện chặt nhất phải đứng trước.
Luôn có nhánh else cuối để không bỏ sót giá trị nào.
Kiểm thử bằng giá trị biên là cách chắc chắn nhất để bắt lỗi sắp xếp sai thứ tự.